Polecamy

Historia

Z okazji 150 lecia uruchomienia pierwszej cementowni na ziemiach polskich, powstało specjalne wydawnictwo w całości poświęcone tej rocznicy. Zachęcamy do zapoznania się z jego treścią.

Zarys historyczny rozwoju przemysłu cementowego

Polska należy do nielicznych krajów, które jako pierwsze na świecie rozpoczęły w skali przemysłowej produkcję cementu. Należy zaznaczyć, że historia przemysłu cementowego zaczyna się w okresie, kiedy ziemie polskie objęte były trzema zaborami. Pierwszą fabrykę cementu uruchomiono na ziemiach polskich w 1857 r. w Grodźcu koło Będzina. Była to piąta z kolei fabryka cementu na świecie. W zakładzie w Grodźcu wypalanie klinkieru odbywało się w piecach szybowych, pracujących okresowo. Surowiec i klinkier przemielano w młynach żarnowych. Pierwsza produkcja wynosiła 3 tys. beczek po 164 kg, czyli około 490 ton na rok. W 1911 roku piece szybowe zastąpiono piecem obrotowym na metodę mokrą o wydajności dobowej 150 ton klinkieru. W owych czasach była to wielkość rekordowa.

Cementownia "Grodziec" w 1857 roku

W 1872 roku na ziemiach zaboru pruskiego wybudowano mały zakład produkcji cementu w Wejherowie z piecami szybowymi, które zastąpiono w 1906 r. piecem obrotowym.

Jako trzecia, uruchomiona została na terenie zaboru rosyjskiego cementownia "Wysoka" w roku 1885 w Łazach koło Zawiercia. Produkowała ona cement metodą suchą. Początkowa produkcja cementu, wynosząca 6 tys. ton cementu na rok wzrosła do 65 tys., kiedy w roku 1892 zastąpiono dotychczasowe piece piecami nowszego typu.

W 1885 roku również zostały uruchomione w byłym zaborze austriackim 2 cementownie: "Szczakowa" w Szczakowej, gdzie produkowano 12,5 tys. ton cementu portlandzkiego i 17,5 tys. ton wapna budowlanego. Obok produkcji cementu, od 1903 r. fabryka ta prowadziła wypał dolomitu dla przemysłu metalurgicznego. Był to jeden z największych dostawców prażonego dolomitu w Europie. Drugim zakładem cementowym była "Bonarka", wybudowana w Krakowie. Zainstalowano tam piece szybowe o ruchu ciągłym.

W 1889 roku w Goleszowie na Śląsku Cieszyńskim wybudowano cementownię "Goleszów". Początkowo posiadała 12 pieców szybowych o łącznej wydajności 180-200 ton cementu na dobę. W 1910 r. rozpoczęto przebudowę cementowni, instalując w miejsce pieców szybowych piece obrotowe i w 1913 r. cementownia osiągnęła wielkość produkcji ponad 95 tys. ton cementu.

Pięć lat później, w 1894 r., w pobliżu Lublina została uruchomiona cementownia "Firley". Cementownię wyposażono w 3 piece szybowe. Wydajność cementowni wynosiła wówczas 80 ton na dobę.
W tym samym roku (podaje się również rok 1899) uruchomiono fabrykę "Klucze" koło Rabsztyna w rejonie Olkusza.

W latach 1897-98 zbudowano cementownię "Rudniki" pod Częstochową.

Większy rozwój przemysłu cementowego na terenie zaboru rosyjskiego datuje się od roku 1897. W latach 1898-99 zostało uruchomione następnych 6 zakładów: "Łazy" koło Zawiercia, "Opoczno" koło Radomia, "Wrzosowa" koło Częstochowy, "Kielce" oraz "Ogrodzieniec" koło Zawiercia. Na Wołyniu uruchomiono cementownię "Wołyń".

W stosunkowo krótkim czasie, tj. w ciągu zaledwie 15 lat, w zaborze rosyjskim i austriackim powstało 13 zakładów cementowych, z czego w zaborze rosyjskim uruchomiono aż 8 cementowni w ciągu 3 lat. W roku 1900 wyprodukowano w zaborze rosyjskim 112 300 ton cementu, a import cementu z zagranicy wynoszący w latach 1894-97 średnio 7-9 tys. ton cementu, spadł w 1900 r. do 1 tys. ton. Takie ożywienie w przemyśle cementowym wynikało jednak z chwilowej koniunktury, wynikającej głównie z rozbudowy przemysłu oraz takich miast jak Warszawa, Łódź. W roku 1908 cementownie zaboru rosyjskiego założyły Centralne Biuro Sprzedaży Fabryk Portland Cementu w Warszawie, które koordynowało produkcję w zależności od popytu. W rezultacie całkowicie zamknięto zakład "Kielce" a "Opoczno" i "Rudniki" wstrzymały produkcję na jakiś czas.

Pod koniec 1913 r. uruchomiono cementownię "Wiek" w Ogrodzieńcu koło Zawiercia. Zakład wyposażono w piec obrotowy o wydajności 160 ton na dobę, pracujący metodą mokrą. Rozpoczęto także budowę cementowni w Morawinie koło Rejowca. Przed wybuchem I wojny światowej została całkowicie przebudowana cementownia "Rudniki"- zainstalowano piec obrotowy i nowe młyny do przemiału klinkieru i węgla, jednak nie uruchomiono już tego zakładu przed wybuchem wojny. W 1914 roku uruchomiono cementownię "Roś" koło Wołkowyska w rejonie Grodna o wydajności rocznej 90 tys. ton cementu.

W roku 1913 wybudowano w zaborze austriackim cementownię "Górka" w Sierszy koło Trzebini, wyposażając ją w dwa piece obrotowe o wydajności 120 ton na dobę każdy. Równocześnie, w latach 1912-14 zmodernizowano cementownię "Bonarka", uruchamiając 4 piece obrotowe, pracujące metodą mokrą. Roczna produkcja tej cementowni wzrosła do około 60 tys. ton cementu.

Przed wybuchem I wojny światowej na terenie zaboru austriackiego istniały 4 cementownie: "Szczakowa", "Bonarka", "Goleszów" i "Górka", wyposażone w najlepsze, jak na owe czasy, urządzenia techniczne.

Ogółem, na ziemiach polskich w trzech zaborach istniało w 1914 r. 16 czynnych cementowni, 2 nieczynne i jedna w budowie. Spośród czynnych zakładów, 7 cementowni było w zaborze rosyjskim ("Grodziec", "Wysoka", "Łazy", "Wrzosowa", "Klucze", "Ogrodzieniec" i "Firley"). Roczna zdolność produkcyjna wszystkich cementowni wynosiła wtedy ponad 1,3 mln ton cementu, a wykorzystanie tej zdolności było na poziomie 63%.

W czasie I wojny światowej przemysł cementowy na ziemiach polskich uległ w dużym stopniu
zniszczeniu lub rekwizycji. W ten sposób przestała istnieć cementownia "Firley" w Lublinie, a urządzenia cementowni "Wołyń" i "Roś" zostały wywiezione do Rosji.


Zakłady cementowe na ziemiach polskich przed wybuchem I wojny światowej

Cementownia

Rok
uruchomienia

Roczna zdolność
produkcyjna [tys.ton],
w 1913 roku

Produkcja
tys. ton

Zużycie cementu
tys. ton

Zabór rosyjski
837,0
400,0
180,0
Grodziec
1857
54,0
Wysoka
1884
172,8

Firley

1894
90,0
Klucze
1898
48,6
Rudniki
1898
27,0
Łazy
1899
57,0
Ogrodzieniec
1899
45,0
Wrzosowa
1899
39,6
Wołyń
1899
180,0
Wiek
1913
45,0
Roś
1914
90,0
Zabór austriacki
444,0
250,0
185,0
Bonarka
1885
72,0
Szczakowa
1885
150,0
Goleszów
1889
150,0
Górka
1913
72,0
Zabór pruski
35,0
15,0

250,0

Wejherowo
1872
35,0

Produkcja cementu w 1913 r. na świecie

Kraj
Produkcja,
tys.ton
USA

15 857

Niemcy
6 868
Anglia
2 923
Rosja
1 907
Polska
665


Dwadzieścia kolejnych lat, do 1939 roku, były dla polskiego przemysłu cementowego okresem odbudowy i rozbudowy w granicach niepodległego państwa polskiego. Po zakończeniu I wojny światowej produkcja odbywała się w 12 zakładach, w 1920 r. wznowiła produkcję cementownia "Wejherowo". Dopiero w roku 1925 r. uruchomiona została cementownia "Firley" w Rejowcu o wydajności 120 tys. ton cementu rocznie. W roku 1927 rozbudowana została również cementownia "Szczakowa", w której wybudowano duży piec obrotowy o wydajności około 170 ton na dobę. W 1928 r. w cementowni "Wysoka" uruchomiono piec obrotowy o wydajności około 320 ton na dobę, który należał wówczas do największych tego typu urządzeń na świecie. Dobra koniunktura dla cementu spowodowała, że w tym samym roku rozpoczęto także budowę nowej cementowni "Saturn" na terenie Zagłębia Dąbrowskiego. W chwili uruchomienia, w połowie 1929 r., cementownia ta należała do najnowocześniejszych na świecie. Pod koniec lat dwudziestych i na początku trzydziestych w Polsce było 18 fabryk, produkujących cement. W roku 1928 produkcja cementu przekroczyła wielkość 1 mln ton, a zużycie na jednego mieszkańca wyniosło 33 kg cementu. W roku 1927 osiągnięto najwyższy poziom eksportu, wynoszący ponad 150 tys. ton cementu. Lata kryzysu były dla przemysłu cementowego trudnym okresem, w którym praca odbywała się sezonowo lub w ograniczonym zakresie.

Zdolność produkcyjna poszczególnych zakładów w 1939 roku

Cementownia

Zdolność produkcyjna
w tys. ton

Grodziec

360

Szczakowa

320

Wysoka

300

Goleszów

240

Saturn

170

Górka

150

Rejowiec

120

Wiek

110

Roś

80

Wołyń

80

Wejherowo

20

Razem

1950

W roku 1937 wyprodukowano 1,5 mln ton cementu i dało to Polsce 9. miejsce na światowej liście producentów. W 1939 roku przewidywana produkcja cementu miała przekroczyć 2 mln ton. Pod względem stanu technicznego oraz jakości produkowanego cementu polski przemysł cementowy w okresie międzywojennym stał na bardzo wysokim poziomie.


Wyniki przemysłu cementowego w Polsce w latach 1920-38


II wojna światowa zahamowała rozwój przemysłu i uległ on jeszcze większemu zniszczeniu niż podczas I wojny światowej. Po zakończeniu II wojny światowej i przesunięciu granic, poza obszarem Polski znalazły się cementownie "Roś" i "Wołyń", ale weszły w terytorium państwa cementownie okręgu opolskiego i cementownia szczecińska. Łączna zdolność produkcyjna zwiększyła się i wynosiła około 3 mln ton cementu rocznie, jednak 1945 r. wyprodukowano jedynie 300 tys. ton cementu.

Lata czterdzieste w polskim przemyśle cementowym to przede wszystkim okres odbudowy i modernizacji istniejących zakładów, natomiast w latach pięćdziesiątych podjęto budowę nowych fabryk.

Cementownia "Chełm I" - widok z 1970 roku

Pierwszym zakładem zbudowanym po wojnie była cementownia "Wierzbica", uruchomiona w roku 1952. Zainstalowano tam piec obrotowy o długości 150 m i wydajności dobowej 600 ton cementu - był to jeden z największych pieców obrotowych w Europie.
W latach 1952-57 na Żeraniu w Warszawie wybudowano przemiałownię klinkieru. W 1956 r. zapoczątkowano budowę cementowni "Chełm" o rocznej wydajności 800 tys. ton cementu, jednocześnie rozbudowując cementownię w Rejowcu. W 1959 rozpoczęto produkcję cementu hutniczego w przemiałowni "Nowa Huta", a w 1962 uruchomiono również wypał klinkieru. W latach 1956-60 produkcja cementu wzrosła w 3,8 mln ton do ponad 6,5 mln ton cementu.

W latach sześćdziesiątych powstawały zakłady pracujące metodą suchą, a od 1965 r. do cementów zaczęto dodawać popioły lotne. Wśród zakładów na metodę suchą znalazła się wspomniana cementownia "Nowa Huta" oraz zmodernizowana cementownia "Rudniki". W 1961 r. rozpoczęto budowę cementowni "Nowiny" pod Kielcami, a w 1969 budowę cementowni "Kujawy", której technologia produkcji oparta została na polskich maszynach i urządzeniach. W 1970 r. przekazano do eksploatacji cementownię "Chełm II" o zdolności produkcyjnej 1,2 mln ton cementu rocznie, pracująca metodą mokrą. W latach 1971-75 prowadzono intensywną politykę inwestycyjną.

Efektem tej polityki było zakończenie budowy cementowni "Nowiny" i podjęcie budowy nowego zakładu "Warta II" oraz oddanie do eksploatacji w roku 1976 cementowni "Strzelce Opolskie".
W latach 1971-75 wybudowano również zakład cementowy "Małogoszcz" o zdolności produkcyjnej 1,7 mln ton cementu rocznie. W roku 1972 podjęto działania, zmierzające do zbudowania dwóch nowoczesnych cementowni: "Górażdże" i "Ożarów", które oddano do użytku w latach 1976-77.


Wyniki przemysłu cementowego w Polsce w latach 1946-89

W roku 1977 przemysł cementowy osiągnął wielkość produkcji rocznej na poziomie ponad 21 mln ton cementu i uplasował się w czołówce światowych producentów, zajmując dziesiąte miejsce w świecie i szóste w Europie. Od roku 1979 zaczął się trudny okres dla polskiego przemysłu cementowego, spowodowany załamaniem gospodarczym kraju. Sytuacja kryzysowa odbiła się na produkcji cementu, której wielkość w latach 1981-89 spadła do poziomu 15-17 mln ton cementu. Po transformacji gospodarki planowej na gospodarkę rynkową, co miało miejsce w roku 1990, produkcja cementu wyniosła około 12 mln ton. W roku 1993 zużycie cementu w Polsce obniżyło się do 10 mln ton cementu. Poprawa sytuacji przemysłu nastąpiła w latach 1994-95.